تعویض چرخ جک سوسماری؛ هفت گام از تشخیص تا تست زیر بار

تعویض چرخ جک سوسماری از آن کارهایی است که اغلب تا وقتی جک روی کف تعمیرگاه گیر نکرده یا با صدای خرت‌خرت جلو نرود، عقب می‌افتد. خبر خوب این است که با یک آچار و حدود ده دقیقه وقت، خودتان می‌توانید این کار را انجام دهید. قطعه‌ی رایج برای این کار چرخ یدکی چدنی جک سوسماری ۳ تن است که طبق توضیح صفحه‌ی محصول در دو سایز ۷۵ میلی‌متری (جک‌های بزرگ) و ۵۵ میلی‌متری (جک‌های کوچک) با پیچ ۱۲ عرضه می‌شود. اگر دنبال گزینه‌های دیگری برای کف بتنی کارگاه هستید، دسته چرخ‌های چدنی را هم ببینید. در ادامه، کار را در هفت گام شماره‌دار پیش می‌بریم.

پیش از شروع: چه چیزهایی لازم دارید؟

• آچار رینگی یا بکس هم‌اندازه‌ی مهره‌ی چرخ (معمولاً برای پیچ ۱۲)
• کولیس یا متر فلزی
• گریس نسوز یا گریس معمولی، دستمال و برس سیمی
• دستکش کار و یک تکه مقوا یا پارچه برای زیر جک
• چرخ‌های نو؛ بهتر است چرخ‌های هر محور را با هم عوض کنید

گام ۱: جک را کاملاً تخلیه و ایمن کنید

شیر تخلیه را باز کنید تا بازو کاملاً پایین بیاید. هیچ‌وقت چرخ جکی را که زیر بار است یا بازویش بالاست باز نکنید. جک را روی سطح صاف و خشک بگذارید و دسته را جدا کنید تا هنگام کار تکان نخورد. اگر جک نشتی روغن دارد، اول آن را تمیز کنید تا دست‌تان سُر نخورد.

گام ۲: بفهمید کدام چرخ خراب است

جک سوسماری دو گروه چرخ دارد که نقش‌شان یکی نیست:

• چرخ‌های جلو (زیر بازو): هنگام بالا رفتن بازو، جک کمی روی این چرخ‌ها جلو می‌رود تا زین زیر خودرو ثابت بماند. اگر این چرخ‌ها گیر کنند، جک به‌جای غلتیدن روی زمین کشیده می‌شود و ممکن است زین از زیر نقطه‌ی جک‌زنی خودرو جابه‌جا شود.
• چرخ‌های عقب (زیر دسته): برای مانور و جابه‌جایی جک در کارگاه هستند و معمولاً گردان ساخته می‌شوند.

جک را روی زمین هل بدهید و هر چرخ را جداگانه با دست بچرخانید. لقی محوری، صدای ساییدگی، تخت شدن سطح چرخ یا ترک در بدنه‌ی چدنی، نشانه‌های تعویض هستند. اگر فقط گیر کردن و سفتی دارید، شاید تمیزکاری و گریس کافی باشد؛ روش تشخیص گیر کردن را در راهنمای عیب‌یابی چرخ گردان گیرکرده مفصل توضیح داده‌ایم.

گام ۳: اندازه‌گیری دقیق

پیش از باز کردن، سه عدد را یادداشت کنید:

1. قطر چرخ: بیشتر جک‌های ۲ تا ۳ تن چرخ ۷۵ میلی‌متری دارند و جک‌های کوچک‌تر ۵۵ میلی‌متری.
2. قطر پیچ یا محور: با کولیس اندازه بگیرید؛ پیچ ۱۲ رایج‌ترین است.
3. پهنای چرخ و فاصله‌ی بین دو دیواره: چرخ نو نباید به بدنه‌ی جک بساید.

چرخ بزرگ‌تر از اصلی را نصب نکنید؛ ارتفاع جک تغییر می‌کند و زاویه‌ی زین به هم می‌خورد.

گام ۴: باز کردن چرخ قدیمی

جک را به پهلو بخوابانید و زیرش مقوا بگذارید. مهره را با آچار باز کنید و پیچ یا محور را بیرون بکشید. واشرها و فاصله‌اندازها را به همان ترتیبی که بیرون می‌آیند روی میز بچینید تا موقع بستن جابه‌جا نشوند. اگر مهره زنگ زده است، کمی روغن نفوذی بزنید و چند دقیقه صبر کنید؛ با ضربه‌ی چکش به پیچ، رزوه را خراب نکنید.

گام ۵: بازدید محور و محل نصب

این گام را جا نیندازید. محوری که خودش ساییده یا کج شده، چرخ نو را هم در مدت کوتاهی خراب می‌کند. محور را روی سطح صاف بغلتانید؛ اگر لنگ می‌زند، عوضش کنید. سوراخ‌های بدنه را با برس سیمی تمیز کنید و اگر بیضی شده‌اند، تعمیرکار باید بوش بزند.

گام ۶: نصب چرخ نو

لایه‌ی نازکی گریس به محور بزنید. چرخ نو، واشرها و فاصله‌اندازها را به همان ترتیب قبلی جا بیندازید و مهره را ببندید. مهره را آن‌قدر سفت کنید که لقی نداشته باشد اما چرخ هنوز با دست آزاد بچرخد. اگر مهره‌ی قفل‌دار ندارید، از واشر فنری استفاده کنید. چرخ ریختگی چدن در برابر بار فشاری و کف بتن مقاوم است؛ برای همین در جک‌ها به‌جای چرخ پلاستیکی از آن استفاده می‌شود. مقایسه‌ی چدن با روکش پلی‌اورتان را در مقاله چدن یا پلی‌اورتان بخوانید.

گام ۷: تست بی‌بار و بعد با بار سبک

1. جک را صاف کنید و چند متر روی زمین هل بدهید؛ نباید کشیده شود یا به یک طرف برود.
2. بازو را بدون بار تا انتها بالا ببرید و ببینید جک روی چرخ‌های جلو روان حرکت می‌کند یا نه.
3. یک بار سبک، مثلاً یک طرف خودروی کوچک، را چند سانتی‌متر بالا ببرید و دوباره بررسی کنید.
4. بعد از اولین روز کاری، سفتی مهره‌ها را دوباره چک کنید.

یادتان باشد جک فقط برای بالا بردن است؛ زیر خودرو همیشه خرک یا پایه‌ی ایمنی بگذارید.

چند چرخ کارگاهی که با چرخ جک اشتباه گرفته می‌شوند

• چرخ پایه‌ی موتور: برای استندهای نگهدارنده‌ی موتور، چرخ گردان ورقی مثل چرخ ۷۵ میلی‌متری جک موتور و دالی استفاده می‌شود که کفی است و ساختارش با چرخ جک سوسماری فرق دارد.
• چرخ جک استاپ: اسمش شبیه است اما چرخی است که یک پایه‌ی ترمز پیچی کنارش دارد و دستگاه را ثابت نگه می‌دارد؛ درباره‌اش در راهنمای خرید چرخ جک استاپ نوشته‌ایم.
• چرخ‌های فوق سنگین: برای دستگاه‌هایی که خودشان چند صد کیلو وزن دارند، به دسته چرخ‌های بالای ۵۰۰ کیلوگرم یا چرخ‌های ماشین‌آلات سر بزنید.

پرسش‌های متداول

آیا می‌شود فقط یک چرخ جک را عوض کرد؟

بله، اما اگر چرخ مقابلش هم فرسوده است، هر دو را با هم عوض کنید تا ارتفاع دو طرف یکسان بماند و جک کج بالا نرود.

چرخ پلاستیکی یا لاستیکی جای چرخ چدنی جک مناسب است؟

خیر. چرخ جلوی جک زیر بار مستقیم خودرو حرکت می‌کند و چرخ نرم زیر این فشار تغییر شکل می‌دهد یا می‌ترکد. از چرخ چدنی یا فولادی هم‌اندازه با قطعه‌ی اصلی استفاده کنید.

هر چند وقت یک بار باید چرخ‌های جک را گریس‌کاری کرد؟

در تعمیرگاه‌های پرکار، ماهی یک بار؛ در استفاده‌ی خانگی، هر چند ماه یک بار یا هر وقت صدای خشکی شنیدید. برنامه‌ی کامل را در راهنمای نگهداری چرخ صنعتی ببینید.

نتیجه‌گیری

تعویض چرخ جک سوسماری کار پیچیده‌ای نیست؛ آنچه آن را ایمن می‌کند ترتیب کار است: اول تخلیه و ایمن کردن جک، بعد تشخیص چرخ خراب، اندازه‌گیری دقیق و بازدید محور، و در پایان نصب با گریس و تست مرحله‌ای. چرخ هم‌اندازه با قطعه‌ی اصلی بخرید، محور فرسوده را نادیده نگیرید و هرگز زیر خودرویی که فقط روی جک است کار نکنید. با این هفت گام، جک قدیمی دوباره روان و بی‌صدا روی کف کارگاه حرکت می‌کند.